HIP Azotara u Pančevu, puštena u rad u prvoj polovini šezdesetih godina 20. veka, bila je najveći proizvođač azotnih đubriva i azotnih jedinjenja na Balkanu. Kao ključni deo hemijskog kompleksa Pančeva, Azotara je imala zadatak da obezbedi stabilno snabdevanje poljoprivrednog sektora Jugoslavije veštačkim đubrivima, omogućivši rekordne prinose na vojvođanskim i slavonskim oranicama. Tokom svoje istorije, fabrika je bila usko povezana sa cenom energenata, a njeni tehnološki procesi su sudbinski zavisili od uvoza prirodnog gasa.
U ovom tekstu detaljno opisujemo osnivanje i zlatno doba Azotare, tehnologiju proizvodnje veštačkih đubriva, krizne momente i stečaj, kao i njenu novu ulogu kao skladišno-distributivnog centra.
Osnivanje i uloga u agraru (1962)
Nakon Drugog svetskog rata, Jugoslavija je započela brzu modernizaciju poljoprivrede. Tradicionalna obrada zemlje i prirodna đubriva nisu mogli da zadovolje potrebe za hranom brzorastućeg gradskog stanovništva. Zbog toga je doneta odluka o izgradnji velike, moderne fabrike azotnih đubriva.
Izgradnja fabrike u Pančevu započeta je krajem pedesetih, a proizvodnja je zvanično pokrenuta 1962. godine. Azotara je izgrađena neposredno uz obalu Dunava, što je omogućilo izgradnju sopstvenog rečnog pristaništa za jeftin utovar i transport gotovih proizvoda lađama ka svim delovima zemlje.
Tehnologija i asortiman proizvoda
Azotara je bila specifična po tome što je koristila složene hemijske procese za sintezu azota iz vazduha, koristeći prirodni gas kao osnovni izvor vodonika.
Ključni proizvodi Azotare bili su:
- Amonijak: Osnovna sirovina za proizvodnju svih ostalih azotnih jedinjenja. Sinteza amonijaka vršila se po čuvenom Haber-Bosch-ovom postupku pod visokim pritiskom i temperaturama.
- KAN (Krečni amonijum-nitrat): Najpopularnije đubrivo na jugoslovenskim prostorima, prilagođeno kiselim zemljištima kakva dominiraju u centralnoj Srbiji i Bosni.
- AN (Amonijum-nitrat) i UREA: Visoko koncentrisana azotna đubriva koja su se koristila za prolećnu prihranu useva pšenice i kukuruza.
- Azotna kiselina: Korišćena u industriji eksploziva i namenskoj industriji SFRJ.
Na svom vrhuncu, Azotara je proizvodila preko milion tona đubriva godišnje, zapošljavajući blizu 3.000 radnika i obezbeđujući prehrambenu nezavisnost zemlje.
Zavisnost od gasa i tranziciona kriza
Tehnologija proizvodnje amonijaka zahteva ogromne količine prirodnog gasa – ne samo kao energenta za grejanje peći, već kao primarne hemijske sirovine. Iz tog razloga, sudbina Azotare je oduvek bila vezana za kretanje cena gasa na svetskom tržištu i ugovore o uvozu iz Rusije.
Nakon raspada SFRJ i uvođenja sankcija devedesetih godina, uvoz gasa je bio otežan i skup, što je dovelo do drastičnog smanjenja proizvodnje. Tokom NATO bombardovanja 1999. godine, pogođeni su i rezervoari sa amonijakom u Azotari, što je zahtevalo brzu evakuaciju i hitne mere sanacije kako bi se sprečilo trovanje građana Pančeva.
Nakon 2000. godine usledile su teške godine privatizacije. Konzorcijum litvanskih i srpskih firmi koji je preuzeo fabriku 2006. godine ušao je u finansijske probleme, a ugovor je raskinut 2009. godine, nakon čega je fabrika prešla u vlasništvo državnog Srbijagasa. Međutim, visoka cena gasa i nagomilani dugovi učinili su proizvodnju amonijaka neprofitabilnom. U avgustu 2018. godine, u Azotari je proglašen stečaj, proizvodnja je potpuno obustavljena, a preostali radnici su otpušteni.
Nova uloga – Promist i logistički centar
Nakon bankrota, imovinu Azotare je 2021. godine iz stečajne mase kupila domaća kompanija Promist, koja se bavi trgovinom i distribucijom mineralnih đubriva. Novi vlasnici su odlučili da ne pokreću ponovo ekološki rizičnu i energetski neefikasnu proizvodnju amonijaka, već da lokaciju transformišu u moderan logistički centar.
Danas se prostor nekadašnje Azotare koristi za:
- Skladištenje i pakovanje: Uvoz visokokvalitetnih mineralnih đubriva iz celog sveta i njihovo skladištenje u modernim, obezbeđenim silosima.
- Distribuciju: Korišćenje industrijskog koloseka i rečne luke za distribuciju đubriva srpskim poljoprivrednicima i stranim kupcima.
- Bezbednost: Uvedeni su strogi ekološki i bezbednosni protokoli za manipulaciju robom, čime je eliminisan rizik od curenja amonijaka koji je decenijama predstavljao opasnost za Pančevo, pretvarajući stari industrijski pogon u koristan i bezbedan logistički resurs na Dunavu.